Ramazan ayında orucun yanı sıra teravih namazları da Müslümanların en önemli ibadetleri arasında. Camiler en azından Ramazan’ın ilk haftalarında teravih için gelen müminlerle dolup taşıyor. Peki, İslam’ın 5 şartından biri olan namaz sadece Müslümanlara özel bir ibadet mi? Hayır. Tarihe biraz yakından bakınca görüyoruz ki, Ortadoğu’nun kadim inanç havzasında namaz benzeri ibadet biçimleri yüzyıllar boyunca yaşamaya devam etmiş. Süryaniler ve Museviler bu zincirin iki önemli halkası.
Süryanilikle başlayalım. Kökenleri Mezopotamya’ya uzanan, Arami ve Asuri mirasını taşıyan bir topluluktan söz ediyoruz. Milattan sonra 1. yüzyılda Hristiyanlığı benimseyen bu topluluk, merkezini Antakya’da kurdu. Pavlus’un etkisiyle şekillenen erken dönem Hıristiyanlık içinde yer aldı. 451’deki Kadıköy Konsili sonrasında Batı kiliselerinden ayrılarak kendi mezhepsel çizgisini sürdürdü. Bugün Süryani Kadim Kilisesi olarak bildiğimiz yapı bu tarihsel kırılmanın ürünü.
Süryanilerde namaz benzeri ibadet pratiği dikkat çekici. Secdeyi içeren bir ibadet düzenleri var. Kıble olarak doğuya yöneliyorlar. Günde yedi vakit ibadet anlayışı mevcut; ancak bu vakitler sabah ve akşam toplanarak icra ediliyor. Namaza başlarken haç çıkarıyor, ardından secdeye varıyorlar. “Kuddüs, kuddüs, kuddüs” diye başlayan ilahilerle devam eden Tekadis duası ve Rabbani dua okunuyor. Bu ibadet, sadece kilisede değil; evde, yolculukta, nerede olunursa olunsun yerine getiriliyor.
Burada önemli bir kavram ayrımına dikkat etmek gerekiyor. Namaz kelimesi Farsça kökenli. Arapçada salât, Süryanicede ve İbraniceye yakın lehçelerde sluto kelimesi kullanılıyor. Hepsinde ortak anlam; yönelmek, eğilmek, dua etmek. Yani biçimler değişse de öz aynı eksende dönüyor: Tanrı’ya yönelme.
Süryanilerde abdest yok. Ancak kilise girişinde kutsanmış su bulunuyor. Girerken parmak suya batırılıyor ve haç çıkarılıyor. Bu hareket maddi temizlikten ziyade ruhsal arınmayı simgeliyor. İslam’daki abdest ile birebir örtüşmese de, ibadet öncesi bir hazırlık bilincini yansıtıyor.
Peki bu benzerlik nereden geliyor? Erken dönem Hıristiyanlık, ilk yüzyılda Yahudiliğin bir mezhebi gibi algılanıyordu. İbadetler sinagoglarda yapılıyor, tevhid inancı korunuyordu. Teslis inancının ikinci yüzyıldan sonra sistemleştiği ifade ediliyor. Dolayısıyla secde, yönelme ve belirli vakitlerde dua gibi pratiklerin, Yahudi ibadet geleneğiyle temas halinde şekillenmiş olması şaşırtıcı değil.
Musevilere baktığımızda ise daha sistematik bir vakit ibadeti görüyoruz. Ortodoks Yahudilikte günde üç vakit ibadet sürdürülüyor: sabah Şaharit, öğleden sonra Minha, akşam Arvit. Kudüs’e yönelerek icra ediliyor. Ayakta durma, eğilme, zaman zaman secde ve ileri geri sallanma gibi ritüeller var. Tevrat’ta namazın ayrıntılı tarifine rastlanmıyor; fakat rükû ve secdeyi çağrıştıran ifadeler mevcut.
Burada kritik bir soru ortaya çıkıyor: İslam’daki namaz ile Yahudi ve Süryani ibadetleri arasındaki benzerlikler tarihsel etkileşimin sonucu mu, yoksa daha eski bir ortak peygamberî geleneğin devamı mı? İslam kaynakları önceki peygamberlere de namazın emredildiğini söylüyor. Ancak bazı araştırmacılar, özellikle Endülüs sonrası Yahudi ibadet biçimlerinde Müslüman etkisinin arttığını ileri sürüyor. Buna karşılık erken dönem Yahudi pratiğinde de düzenli dua ve yönelme var. Kesin bir yargıdan ziyade, çok katmanlı bir etkileşimden söz etmek daha sağlıklı görünüyor.
Hristiyan dünyasında ise durum farklı. Secde bazı Gregoryen geleneklerde mevcut olsa da, Süryaniler dışındaki mezheplerde İslam’daki anlamıyla düzenli namaz pratiği bulunmuyor. Bu noktada “Roma Hıristiyanlaşmadı, Hıristiyanlık Romalılaştı” tezi tartışmaya açılıyor. Roma kültürünün litürjik yapıyı ne ölçüde dönüştürdüğü hâlâ akademik bir mesele.
Sonuçta şunu görüyoruz: Namaz, sadece İslam’da değil, başka dinlerde de var. Biçimi değişiyor, dili değişiyor, vakti değişiyor; ama insanın yönelme ihtiyacı değişmiyor. Secde, eğilme, dua ve yön kavramları Ortadoğu’nun kadim inanç coğrafyasında ortak bir hafızanın parçaları gibi duruyor.
Bu tablo bize iki şeyi hatırlatıyor. Birincisi, dinler arasındaki benzerlikler tesadüf değil; ortak kökün, aynı kaynağın ürünü. İkincisi, farklılıklar kadar süreklilikleri de konuşmak gerekiyor. Aynı coğrafyada yaşayan toplumların ibadet pratiklerinin birbirinden tamamen kopuk olması zaten beklenemez.
Bugün Süryanilerin doğuya yönelerek secde etmesi, Yahudilerin Kudüs’e dönerek dua etmesi ve Müslümanların Kâbe’ye yönelmesi; yön fikrinin ibadette ne kadar merkezi olduğunu gösteriyor. Yön değişiyor, merkez değişiyor; ama yönelme eylemi sabit kalıyor.
Dinler tarihine soğukkanlı bakıldığında, ibadetlerin rekabetten çok süreklilik barındırdığı görülüyor. Süryanilerde ve Musevilerde namaz pratiği, bu sürekliliğin canlı örnekleri arasında yer alıyor.
News
